Monday, March 29, 2021

बंडी - भाग: शेवटचा

बंडूला देहदंड झालेला. म्हणजे कुठल्याही दिवशी आता त्याच्या मृत्यूची तारीख ठरणार होती. तरीही आपण निर्दोषच आहोत. आणि ते सिद्ध होईपर्यंत आपण लढू, यावर बंडू ठाम होता. आणि बंडू सोडून जवळपास सर्वांचं मत असं होतं की बंडू सुटणार तर नक्कीच नाही! फार फार तर देहदंड बदलून जन्मठेप होईल. बंडूला जेव्हा देहदंड सुनावला, तेव्हा जजने सांगितलेलं की "मित्रा, तुझ्यासारखा हुशार मुलगा इथे कधीतरी वकील म्हणून आला असता तर मला खूप आवडलं असतं. पण तू खरंच वाट चुकलास."
.
देहदंड झाल्यानंतर बंडूला आता तुरुंगाच्या वेगळ्या भागात हलवलं. तिकडे त्याच्यावर दाखल झालेल्या बाकीच्या गुन्ह्यांसाठी तारखा पडतच होत्या. त्यावर चर्चा उपचर्चा होतच होत्या. आणि यामध्ये महिने गेले. म्हणजे खरंच महिने गेले. बंडूच्या कोठडीमध्ये सगळे देहदंड झालेले कैदी असल्यामुळे तिथे सहसा कोणालाही भेटायची परवानगी मिळणं मुश्किल होतं. आणि तीही मिळाली तर पाच ते दहा मिनिटंच मिळायची. आणि हे असं असताना, बंडूने थेट वेगळ्याच पातळीवरचा परफॉर्मन्स दिला. बंडू फॅमिलीवाला झाला. बंडूला मुलगी झाली. नवरा, बायको आणि छोटं बाळ यांचा तुरुंगाच्या कोठाडीच्या बॅकड्रॉप वर काढलेला हसरा फोटो लवकरच पेपरात झळकला. बंडूकडच्या गुड न्युजची न्युज देशभर झाली. आणि बंडू तुरुंगात असताना असं झालंच कसं? याला घेऊन बाकी कुठे कुठे कशी कशी बोंबाबोंब झाली तो भाग वेगळा.
.
बंडूला कोर्टात सुरु असलेल्या कला अजून तशाच सुरु होत्या. त्याचे वकील तसेच त्याच्यावर वैतागलेले होते. एकूण काय तर पूर्वीपेक्षा फारसं काही बदलेललं नव्हतं. स्वतःचं थोडं फार भलं करून घ्यायच्या मोजक्याच संध्या आता त्याच्याकडे उरलेल्या. पण त्यासाठी गुन्हे मान्य करणे ही पहिली पायरी होती. अहो पण मी शेंगदाणे खाल्लेच नाहीत तर मी टरफलं का उचलू? या तत्वावर बंडू अडून बसलेला. त्याला नव्हती माफी मागायची. त्याला नव्हती कबुली द्यायची. आणि एव्हाना पोलीस काय आणि कोर्ट काय, सगळ्यांचं म्हणणं होतं की टरफलं उचलणं एवढं साधं प्रकरण नाहीचे हे. त्यांच्या दृष्टीने एका भयंकर गंभीर गोष्टीचा उलगडा होत होता. पण बंडू कडून अजिबात काहीही बाहेर पडत नव्हतं. पोलिसांनी तर बंडूचा अभ्यास करण्यासाठी मानसोपचार तज्ञ् पण बोलावले होते. बंडू सगळ्यांशी गप्पा मारत बसे.
.
बऱ्याच लोकांनी बरेच प्रयत्न केले. बंडू बरोबरच्या गप्पा रेकॉर्ड केल्या, त्या अभ्यासायला दिल्या. या दरम्यान एक दोन वेळा बंडूची शेवटची तारीख पण ठरून पुढे गेली. गोष्टीमध्ये पाहुणे कलाकार म्हणून ह्युमन राईट्स वाले पण घुसून झाले. पण कोर्टाला, पोलिसांना आता पुरे झालेलं. "अजून वेळ दिला याला म्हणजे हा करतोय अजून घुमिव गाडी रचिव किस्सा!" हे त्यांचं म्हणणं.
.
आणि या चढाओढीत आता परत एकदा शेवटी तारीख ठरली. आता काही बदलणार नाही असंही कोर्टानं सांगितलं. आता फारसे पर्याय उरले नव्हते. मग बंडूवरच्या आरोपांचं काय? त्यांची उत्तरं कुठं मिळालीत? केवढे केवढे गंभीर आरोप, असेच अनुत्तरित ठेवून अटोपणार की काय? असं वाटेल तोपर्यंत बंडूने जाहीर केलं की त्याला व्यक्त व्हायचंय. काही आहे की जे अजून त्याने सांगितलं नाही आहे. कोर्टाने ताबडतोब सांगितलं की, "झाला तितका तमाशा बस झाला. तुला सांगायचंय तर सांग बापड्या पण काहीही सांगितलंस तरी यावेळी तारीख बदलणार नाही आहे. त्यामुळे ठरलेल्या तारखेच्या आधी सांगितलंस तर ऐकू. नाहीतर टाटा बाय बाय." हा माणूस अर्धवट सांगून परत लांबड लावत बसणार, याची त्यांना भीती होती. आता लोक, वृत्तपत्रं, नेतेमंडळी, सगळ्यांकडून दबाव पण वाढत होता.
.
ठरलेल्या दिवशी पहाटे लोक तुरुंगाच्या बाहेर जमा झाले. काहींनी आतिषबाजी केली. तुरुंगाच्या बाहेरून दिसणार काहीच नव्हतं. पण तरीही टीव्ही चॅनेलवाले लोक कधीपासून बाहेर कॅमेरे आणि अँटेना लावून बसून राहिले. बंडूला इलेक्ट्रिक शॉक देण्यासाठी सकाळी सात का आठची वेळ ठरली होती. टीव्हीवर अखंड लाईव्ह बडबड सुरु होती. सगळीकडे चैतन्य पसरलेलं. बंडूच्या मृत्यूकडे सगळे डोळे लावून होते. लोकांची आरडा ओरड, जल्लोष, तुरुंगाच्या आत पर्यंत ऐकू येत होता.
.
या सगळ्या तमाशाकडे बघून बंडू म्हणाला, "...आणि त्यांचं म्हणणं आहे की मी वेडा आहे? मला मारलं की यांचे प्रश्न मिटतील?" पण आता बंडूचं ऐकणारं, त्यावर प्रतिक्रिया देणारं कोणी नव्हतं.
.
ठरल्या प्रमाणे, ठरल्या दिवशी, ठरल्या वेळी, बंडूला इलेक्ट्रिक खुर्चीमध्ये बसवला, आणि एक विषय संपवला.
.
.
.
दोन दिवस आधी, बंडूने आपण केलेल्या गुन्ह्यांचा कबुलीजबाब दिलेला. त्याने सुमारे तीसच्या आसपास खून केलेले असं सांगितलं. त्या खूनांचे तपशील सांगितले. पोलिसांच्या मते बंडूने शंभर तरी खून केले असावेत असा अंदाज होता. पण तीस ते शंभर पर्यंतचा प्रवास करायला वेळ उरला नव्हता. बंडूने त्याने केलेल्या खुनांची निघृण वर्णनं, आणि मृत शरीरांचे अजून माहिती नसलेले खुलासे पण केले. त्याच्या बोलण्यात पश्र्चाताप नव्हता. भीती नव्हती. वेडसरपणा नव्हता. हे झालं हे असं झालं. हे एवढंच होतं. असं का केलंस बाबा? या प्रश्नाचं समाधानकारक उत्तर नव्हतं. पण उत्तराने समाधान झालं नाही तर तो प्रश्न बंडूचा नव्हताच.
.
.
.
ता.क.
नेटफ्लिक्सवर टेड बंडी नावाच्या कुख्यात सिरीयल किलर वर बनवलेली डॉक्युमेंट्री आहे. शक्य असेल तर अजिबात बघू नका. खूप अस्वस्थ करणारी गोष्ट आहे. पण खरी घडलेली गोष्ट आहे. सत्तर ऐशीच्या दशकातला अमेरीकेला हादरवून टाकलेला हा किस्सा.
.
.
.
.








Thursday, March 25, 2021

बंडू - भाग: अधल्या मधल्याच्या खूप पुढचा


.
.
.
बंडू आणि त्याचे किस्से याला आता उधाण आलेलं. कोर्ट कचेऱ्याच कशाला, पण आता तुरुंगवास पण झालेला. तुरुंगवास कुछ रास नहीं आया म्हणून, तुरुंगातून एक दोन वेळा पळ काढून पण झालेला.
.
.
बंडूवरचा एकही आरोप पूर्णपणे सिद्ध झालेला नसला तरी त्याच्या नावावर निरनिराळे गंभीर गुन्हे मात्र दाखल होतच होते. पण बंडूही कमी नव्हता. आता तोही सराईत बनलेला. प्रत्येक नवा आरोप आणि त्यावर सुरु होणारा खल जणू काही त्याला सुखावतोय की काय, असं काही लोकांना वाटू लागलं. इतक्या लोकांच्या इतक्या नजर आपल्यावर खिळलेल्या आहेत हे बंडूच्या कल्पनेच्याही बाहेरचं होतं. बंडूच्या आयुष्याचं थेट प्रक्षेपण सुरु होतं. अख्ख्या देशभरात बंडूची चर्चा होती. त्याच्या छोट्या मोठ्या गोष्टींचं विश्लेषण सुरु होतं. काय खाल्लं, काय पिलं, काय म्हणाला, कसं म्हणाला, या सगळ्याचं! आणि आपण केलेली एक एक कृती, बारकाईने सर्वांसमोर येतेय, घराघरांत पोहोचतेय, याची बंडूला तिकडे वेगळीच नशा चढत होती.
.
.
बंडूच्या वकिलांचं काम मात्र यामुळं अवघड होत होतं. हा माणूस पायावर कुऱ्हाड नाही तर कुऱ्हाडीवर नाचतोय अशीच स्थिती होती. याला वाचवणार तरी कसं? काहीच नाही तर, कमीत कमी बोल, तोंड बंद ठेव, मग कमीत कमी शिक्षा होईल, हा वकिलांचा प्रयत्न. पण बंडू कोर्टात स्वतःच वकील होऊन प्रतीपक्षाची उलटं तपासणी घ्यायचा! एकदा वकिलाने सांगितलं की मला नाही घ्यायची याची केस! आम्ही नाही जा!
.
.
कारण, बंडूने केलेल्या उलट तपासणी मध्ये साध्य काहीच व्हायचं नाही. नुसताच तमाशा व्हायचा. हे करून बंडू स्वतःला वाचावतोय की उगाच थिअट्रिक करून दाखवतोय याचा हिशोब पण नाही लागायचा. बंडूचे हातवारे केलेले फोटो मात्र पेपरातून झळकत राहायचे. तसं बंडूला सरकारने दिलेला वकील कधीच मान्य नव्हता. तसं वकिलालाही बंडू मान्य नव्हताच म्हणा. पण आता करताय काय? बदल पण शक्य नव्हता. काहीच नाही तर वकिलाने नंतर थेट पुस्तकच लिहून टाकला काही वर्षांनी. की काय दिमाग को शॉट लावलेला बंडूनं म्हणून. बंडू काही वाचणार नाही हे बंडूच्या वकीलाला सुद्धा वाटायचं. आणि म्हणूनच तो बंडूला नको होता. "माझी केस मी लढणार. आणि मी सुटून बाहेर येणार." हे बंडूचं ठरलं होतं. मग ते ठेचकळत का असेना.
.
.
एकच वेळी खूप वेगवेगळ्या गोष्टी सुरू होत्या.
बंडूवर सबूत पे सबूत दाखल होत होते. नवनवीन आरोप पण लागतं होते.
बंडूसारखा चार्मिंग गुन्हेगार कटघरेमें बघायला कॉलेजमध्ये जाणाऱ्या मुली पण कोर्टात हजेरी लावू लागल्या होत्या.
बंडूची आई सगळ्यांना हर समय सांगत होती की कसा तीचा मुलगा निर्दोषच आहे.
आणि तिकडे बंडूने आउट ऑफ़ नो व्हेअर कोर्टात आपल्या जुन्या मैत्रिणीला कटघऱ्या मध्ये बोलावून प्रपोज करूँ टाकला.
.
.
घ्या. म्हणजे अरे, स्थळ काय? वेळ काय? आपलं चाललंय काय? पण बंडूच्या गोष्टीत या सगळ्याची सांगड होतीच कधी? बंडू पोलिसांची किंवा एकूणच न्याय व्यवस्थेची चेष्टा करतोय असा सूर कधीपासून बळावत होता. एकही गुन्हा अजूनही सिद्ध नसला तरी त्याच्याबद्दलची सहानुभूती पार संपून गेलेली. "बंडू नराधमच आहे का?" या प्रकारच्या बातम्या कधीपासून छापून येत होत्या. पण त्याचबरोबर बंडूची घरोघरी पसरणारी प्रसिद्धी मात्र कमी होत नव्हती. सगळाच गुंता. सगळंच अशुद्ध.
.
.
बंडूने भर कोर्टात प्रपोज करून आता वेगळाच चाप्टर सुरु केलेला. टेक्नीकली, कोर्टात सगळ्यांच्या साक्षीने बंडूचं लग्न झालेलं. बंडू वेगळ्याच प्रकारच्या गृहस्थाश्रमात शिरणार होता. कारण या आगळ्या वेगळ्या लग्नानंतर दोन तीन तासांनी, त्याच कोर्टात, तिथेच बंडूला जज आणि ज्युरी किडनॅपिंग आणि खुनाच्या आरोपावरून देहदंड ठोठावणार होते!
.
आता तरी या माणसाला शुद्ध येईल का? हा प्रश्न होताच.
.
.
.
ता. क. पुढचा भाग शेवटचा.


Sunday, March 21, 2021

बंडू - भाग १

एक होता बंडू. त्याला धरला पोलिसांनी. म्हणाले रात्री बीन हेडलाईट लावता कोणी गाडी घेऊन जातं का? मग बंडूला घेऊन गेले की पोलीस स्टेशनवर. बंडूला वाटलं थोडी समज देतील, दंड करतील आणि सोडून देतील. त्याने हॅलो केला स्टेशनमधल्या लोकांना. प्रश्नांची उत्तरं दिली. आणि बसला वाट बघत. पण इकडं पोलिसांच्या डोक्यात भलतीच ट्यूब पेटत होती. त्यांनी डोकं लावलं, आणि दिला एकमेकांना हाय फाईव्ह. म्हणाले आपल्याला हवा तसाच माणूस सापडलाय आणि थेट kidnapping ची केस टाकली की बंडू वर! बंडूच्या दिमाग को शॉट! त्याने तिथून दोन चार लोकांना पॅनिक होऊन फोन केले, म्हणाला मला धरलंय बघा यांनी उगाच! पण काही फायदा नाही झाला.


बंडूला तात्पुरता सोडला पण मग स्टेशन वाऱ्या सुरूच झाल्या दिवसापासून. पेपरात लै काय काय छापून यायला सुरू झालं. तसा बंडू हरहुन्नरी होता. त्याच्या प्रत्येक हुनरला धरून मग बातम्या यायला सुरु झाल्या. गालावर खळी पडायची त्याला, तर कोणीतरी लिहिलं, "बघा किती साधा दिसतो पण तरीही...". बंडूने एका राजकीय पक्षासाठी काम केलेला. रॅली मध्ये, प्रचारामध्ये भाग घेतलेला. मग एका पेपरात आलं अमक्या पक्षाचा कार्यकर्ता, kidnapping मध्ये पोलिसांच्या ताब्यात! तिसऱ्या पेपरला समजलं की बंडू परड्यातल्या देवळात नियमित जायचा. तिथल्या लोकांशी हसत खेळत बोलायचा. मग त्यांनी छापलं, तमक्या मंदिराचा सेवक धरला गेला kidnapping च्या केस मध्ये! आणि कोणा पेपरला दिसलं की बंडू लॉ शिकतो. कॉलेजला जातो. मग त्यांनी त्यावर बातमी छापली. एकूण काय? बंडू तुरुंगामध्ये गेल्यामुळे सगळीकडे उत्साहाचं वातावरण निर्माण झालं. लोक क्रिएटिव्ह झाले. स्टोरी टेलर झाले. पण काही लोक क्रांतिकारी पण झाले.


बंडूला ओळखतो की मी! म्हणणाऱ्या लोकांनी छोटा मोठा मोर्चाच काढला. म्हणाले उगाच काय बंडूला धरलाय. त्याची सोडवणूक झालीच पाहिजे. पोलीस डिपार्टमेंटला दिलेल्या केस सोडवत नाहीत, मग असं कोणाकोणाला अडकवतात! अरे बंडूची बॅकग्राऊंड बघा, इकडं तिकडं विचारा! बंडू किडनॅपिंग करणार? काहीही काय?


पण हा उत्साह किती काळ टिकणार हो? पोलीस इकडे ठाम होते. म्हणाले लोकांना काय जातंय कल्ला करायला. आमच्याकडे सबुत आहे की बंडूने प्रयत्न केलेला एका पोरीला पळवायचा. त्या पोरीने बंडूला ओळखलंय. घेऊन गेले बंडूला कोर्टात. लोकांनी गर्दी केली कोर्टाबाहेर. आणि झाली गोष्ट सुरु! या गोष्टीला आता लवकरच और एक, और एक करत पुरवण्या लागणार होत्या. लवकरच गोष्ट देशभर पसरणार होती. गडे मुर्दे बाहेर येणार होते.


आणि बंडू... त्याचं काय सुरू होतं, त्यालाच माहिती!




ता.क. ही गोष्ट थोडी जुनी आहे, पण सत्य घटनांवर आधारित आहे. आता एक्को ही कहानी पर बदले जमाना हे असतंच की. त्यामुळं खूप साऱ्या गोष्टींमध्ये घटनांमध्ये साधर्म्य सपडेलच तुम्हाला. त्यामुळे स्थळ, काळ, वेळ वगैरे शेवटाला बघू.

Sunday, August 02, 2020

चित्ती असू द्यावे...

लहान असताना, आम्ही वाड्यात दगडी पायरीवर बसून समोर चौकात पडणारा पाऊस बघायचो. ही कदाचित माझी पावसाची सगळ्यात पहिली आठवण असावी. या आठवणीत सगळं गच्च भरलेलं आहे. आम्ही आडोशाला जरी बसलो असू तरीही, अंगावर छोट तुषार पडत असायचे, चौकात सायकली आणि आयकॉनिक विजया सुपर स्कुटर असायची, त्यावर पत्र्याची शेड होती, लाकडी जिना होता, आणि या प्रत्येकावर पडणारा पाऊस आपापल्या परीनं वेगवेगळा आवाज करायचा. या आवाजावरून किती मोठा पाऊस आलाय हे कळायचं. त्यातल्या त्यात तिरकस पडणाऱ्या पावसाचं मला उगाचच जास्ती कुतूहल वाटायचं. पन्हाळीमधून ओघळून, गच्चीमधून झिरपून, गाव भटकून, आता आपण त्या गावचेच नाही म्हणून चौकातल्या दगडी पायऱ्यांच्या समोरून पाण्याचा ओघळ चाललेला असायचा. या आठवणीत वीज चमकलेला फक्त आवाज आहे. लख्ख उजेड टाकणारी वीज बघितल्याचं काही आठवत नाही. पाऊस पडणे हा प्रकार जसा प्रिय होता, तितकाच त्या काळी माझ्यासाठी, वीज पडणे हा प्रकार अनाकलनीय होता. राहून राहून त्याची चर्चा कायम सुरु असायची. आत्ता हे आठवताना मजा याची वाटतेय की, बहुधा या सगळ्या आठवणी संध्याकाळच्या किंवा रात्रीच्या आहेत. आता दिवसा पाऊस आलाच नाही असं तर नक्कीच नसणार. पण कदाचित, दिवसा आलेल्या पावसाची आठवण, बळजबरीने घालावा लागलेल्या रेनकोट मुळे पुसून निघाली असावी.

हे सगळं असंच करत शाळा बिळा पार पडली. कॉलेजमध्ये पावसाचा संबंधच आला नाही असं आत्तातरी वाटतंय. यासाठी खास कधीतरी ठरवून आठवायला बसलं पाहिजे. कॉलेज म्हणालं की खूपच वेगळ्या प्लॅनेटवरच्या आठवणी आहेत. त्यात मग पाऊस किंवा रेनकोट किंवा असलं काहीच येत नाही.

इथून थेट पुढचं जे आत्ता आठवतंय ते म्हणजे नाईट शिफ्ट मधला पाऊस. पुण्यात आल्यानंतर सुरुवातीच्या काळात, २-३ वर्षं तरी नाईट शिफ्ट होती. सुरुवातीला काही माहिती नव्हतं म्हणून. आणि नंतर मजा येत होती म्हणून. पावसाळ्यामध्ये, सकाळी सकाळी काम संपवून घरी जाताना, मी चक्क पाऊस यायची वाट बघत बसायचो ते आठवतंय. रात्रभर चार पाच वेळा कॉफी पिऊन झालेली असली, तरी पावसाची वाट बघत रिचवलेला शेवटचा कप म्हणजे मेडिटेशन असायचा. यामध्ये चहाचा नंबर कसा लागला नाही याचं नवल आहे. पण ठीकपण आहे. इतकं हवंच कशाला चहाचं कौतुक. हे आपलं आपलं एक उगाच तयार केलेलं तत्वज्ञान. की आता घरीच जायचंय न? मग त्यासाठी कशाला रेनकोट आणि टोपी वगैरे लवाजमा. त्यापेक्षा वॉटर प्रूफ बॅग घेऊ. ते जास्ती रास्त. नाही का? आणि मग असं दरवेळी खास पावसाची वाट बघून मग नखशिखांत भिजत घरी गेल्यावर स्वतःवरच खुश व्हायला व्हायचं. ते वेगळं सुख. ही पावसाची दुसरी ठळक वाली आठवण. यामध्ये पण पॅकेज्ड डील असायचं. खरं तर पाऊस म्हणजे फक्त भिजणं नव्हतं. त्यात ओलावा होता, नाद होता, गंध होता, ख्या ख्या खी खी होतं, आयुष्याचं गुपित आणि फिलोसिफिकल किरकिर होती, भावनिक रडारड होती, अजागळ खाणं पिणं होतं, फिगरेटीव्ह आणि लिटरल धडपड होती. आणि नवं म्हणजे, थोडीशी खर्डेघाशी आणि थोडीशी फोटोग्राफी होती. एकूण काय? तर सगळा पावसाचा लवाजमा अपग्रेड झालेला. आता पुढच्या व्हर्जन मध्ये काय अशी चाहूल लागावी असा.

पण मग विंडोज मिलेनियम नंतर विंडोज विस्टा जसं आलं तसं पावसाच्या अनुभवाचं पुढचं व्हर्जन पण आलं. हा पाऊस थोडा सोशल डिस्टंसिंग वाला पाऊस होता. हा पाऊस काचेबाहेर आणि मी काचेच्या आत. कधी गाडीची काच, बाल्कनीची काच, ऑफिसच्या इमारतीची काच, कधी मोबाईल फोनची काच. बहुदा या सगळ्याच काचा नॉइज प्रूफ. त्यामुळे त्यांचा नाद करायचा नाही. गंध वगैरेचा संबंध नाही. मग आता हा पाऊस अनुभवणार कसा? या काळात, पाऊस इज अ गुड आयडिया असं इतकंच वाटायला सुरु झालं. पाऊस ही, "आमच्या काळी हे असं असायचं..." वरून सुरु करायची गोष्ट झाली. रेनकोटची जागा आता ब्लेझरने घेतली. दोघंही पावसाचे वैरी जे छातीशी कवटाळून ठेवायला लागतात. पण पोस्ट मोर्टेर्म केल्यासारखा कधी कधी पाऊस सापडतो सुद्धा. नाही असं नाही. ओला रास्ता, काळवंडलेलं आकाश, कधी कधी मूक कडाडणारी वीज, पुसटसं झालेलं बाहेरचं चित्र, सगळं अर्थातच काचेपलीकडचं. खूपच जोराचा पाऊस पडणार असेल तर आगाऊपणे चार पाच ईमेल्स पण येतात. की, बाबांनो बाहेर पडू नका. पाऊस येणारे. मग लहान मुलं रेन रेन गो अवे, कम अगेन अनादर डे हे असं गायला लागतात. आणि इथेच झाला न सगळा पैसे खोटा? असं म्हणून मी माझ्या कॉफीकडं वळतो. आता यावर काय बोलतोस सांग! असं स्वतःलाच विचारतो.

या सगळ्याला, एक खूप भारी मैत्री होती आमची आणि आता आठवण राहिलीय, असा थोडासा रंग आल्यासारखं वाटतं खरं. पण यात पिच्चर अभी बाकी है मेरे दोस्त असंही म्हणावं यातला भाग नाहीये. जे आहे हे असं आहे आणि इथवर आलंय. पुढे काही असेल तर समजेल. नसेल तर तेही समजेल. खरं तर, मी आजूबाजूला बघितलं तर हे इतकं ग्लूमी चित्र नाहीये. या सध्याच्या व्हर्जनमध्ये सुद्धा हा पाऊस जसा मिळतोय तो अनुभव बाकी कुठल्याही अनुभवांपेक्षा, थोडासा उजवा नक्कीच आहे. मग तुलना भूतकाळाशी करावी की वर्तमानकाळाशी करावी की अपेक्षित भविष्यकाळाशी करावी हा इतकाच प्रश्न उरतो.



Saturday, June 20, 2020

Part 5: तर, हे असं इथून सुरु झालेलं

काही देशांच्या व्हिसासाठी फॉर्म भरायचा असला की मागच्या ८-१० वर्षातल्या प्रत्येक परदेश वारीची नोंद करून द्यावी लागते. उदाहरणार्थ युके चा व्हिसा. खूप कटकटीचं वाटलं तरी याला पर्याय नसतो. अमक्याच्या व्हिसाला लागत नाही की! मग यांनाच कशाला हवं? तमक्याला मागचे दोनच वर्ष चालतात, मग याना कशाला दहा हवेत? रिन्यू तर करायचाय; इतका इतिहास भुगोल हवाच कशाला? ही अशी स्वतः स्वतःपाशी कुरकुर करत का असेना, सगळी पाळंमुळं खणून यादी बनवावी लागते. पण या सगळ्यामध्ये एक छान गोष्ट अशी होते, की उगाचच मागे केलेल्या सगळ्या प्रवासाची थोडीशी का होईना आठवण निघते. आता आजकाल मी अधून मधून स्वतः स्वतःच नव्या भटकंतीची नोंद करून ठेवतो. कोणी मागो, ना मागो. माझ्याकडे असे किमान वीस देश नक्की जमलेले. आणि याच आठवणी काढता काढता, नव्या प्रवासाची तयारी सुरु झाली. कामासाठी प्रवास करणं वेगळं आणि स्वतःसाठी प्रवास करणं वेगळं, असलं स्वतःलाच खुश करणारं तत्वज्ञान पाझळुन, मी कागदावर काहीतरी खरडायला सुरु तर केलेलं. पण हा सगळं आराखडा तयार करायचा घाट फार काळ तग धरणार नव्हता. का ही सगळी उठाठेव? का इतकी खाज? या प्रश्नाचं खरं उत्तर सहसा मेलेडी खाव, खुद जान जाव, हे असंच असतं. फक्त वहां तक पोहोचने का रास्ता खूप साऱ्या analysis paralysis से गुजरता है.


प्रवास कुठे करायचा, कधी करायचा, केवढा करायचा, याचा पत्ता नसला तरी, जोश जोश मध्ये, माझी प्रवासात काय नाही करायचं याची मोठी यादी झालेली. महागडी विमानाची तिकिटं नकोत, हॉटेलं नकोत, एअर बिएनबी नको, फारसं सामान सुद्धा नको. फारसं आखीव रेखीव नको. मग काय हवं? तर हमारा प्लॅन कैसा होगा? सस्ता सुंदर टिकाऊ होगा हे एवढंच हवं. तसंही विमानाच्या भानगडीत आपली धावपळ आणि दमछाक जास्ती होते. आणि मग पळायचंच असेल तर मग मौका, दस्तुर, युरोप आणि ट्रेन हे आहेच की! खरं सांगायचं तर, लै जोरात काहीतरी करायचंच आहे असं माझ्याकडे काहीच नव्हतं. आणि कदाचित, हा एवढाच एक प्लॅन हाताशी होता. ही ती मेलडी खाव मोमेन्ट. चुकीचा पेपर सोडवत बसलोय हे समजेपर्यंतची धडपड. मग कळलं, की, करून बघायचं आहे, हे एकच कारण घेऊ. बाकी आल्यावर बघू. आणि मग पुंडलिक वरदे हरी विठ्ठल करून निघालो.


नाश्ता झाला, जेवण झालं, दारं खिडक्या बंद केल्या आणि दुपारी निघालो. बस स्टॉप पाशी पोचण्याआधी, कोपऱ्यावर मार्क आणि वॉटसन काका, त्यांच्या अड्ड्यावर बसलेले सापडले. मग त्यांच्याबरोबर एक कॉफी टाकली आणि थोडा वेळ त्यांच्या गप्पांमध्ये सामील झालो. वॉटसन काकांचं म्हणणं होतं की संगीत प्रेमी असाल तर तुम्हाला जॉन लेनिन काय किंवा रवी शंकर काय, थोडे फार ऐकून तरी माहिती असलेच पाहिजेत. आणि नेहमीप्रमाणे मार्कचं यावर काहीही म्हणणं नव्हतं. किंबहुना, यावर काहीतरी म्हणणंच का असावं असं त्याचं म्हणणं होतं. मी ताजा ताजा सापडलो म्हणल्यावर, काकांनी माझ्याकडे मोर्चा वळवला. मी त्यांना, स्टीव्ह जॉब्सला कसा जॉन लेनिन आवडायचा आणि एकूणच बीटल्स आणि जॉब्सचं कसं नातं होतं याची गोष्ट सांगितली. अर्थातच, हे तरी मला का माहिती असावं अशी मार्कची प्रतिक्रिया होतीच. "हा तर म्हातारा झाला ऐशीचा, त्याला काय म्हणणार? पण अरे तुला काय प्रॉब्लेम आहे" अशा नजरेने मार्कने माझ्याकडे बघितलं आणि आम्ही दोघेही हसलो. काका अजून पुढच्या दोन गोष्टी सांगायला सरसावले. पण मी मात्र काढता पाय घेतला. माझी बसची वेळ झालेली. या अशाच अजून खूप साऱ्या गोष्टी गोळा करून येईन, आणि मग परत गप्पा मारू, या बोलीवर आम्ही अलविदा केलं. निघताना एक फोटो घेतला नाही याची खंत राहिली.


"वेलकम टू प्राग" म्हणायच्या सुद्धा आधी "अरे... तुझ्या कानावर केस आहेत!" पासून माझी प्रागमधली पहिली सकाळ सुरु झाली. मिखीलने हे प्रथमच पाहिलेलं म्हणे. "तुझं नाव मिखिल कसं? मिखाईल कसं नाही? किंवा कमीत कमी निखिल तरी असायचं!" असं म्हणून मी त्याला उत्तर दिलेलं खरं, पण आपल्या आणि आजूबाजूच्यांच्या वयातला फरक हा असा चालण्या बोलण्यातून किंवा वागण्यातून वारंवार जाणवणार की काय, हा विचार येऊन गेलाच. आदल्या रात्री हॉस्टेल मध्ये आल्या आल्या नाव गाव फळ फुल लिहून घेतलेली मुलगी पहिली, आणि आता हा मिखील दुसरा. आम्ही तिघेही दिसायला सरसकट एकाच वर्गातले वाटत असलो, तरी माझी तुम्हारी त्वचा से तुम्हारे उमर का पताही नहीं चलता वाली झाकली मूठ होती. आता दर दुसऱ्या व्यक्तीला भेटलो की हा वयाचा गुणाकार भागाकार करायची सवय लागते की काय असं वाटणार तेवढ्यात माझ्याहूनही मोठा, एक कॅनेडियन बापू आमच्यात येऊन मिसळला. इकडून तिकडून अजून थोडे फार लोक असेच येऊन मिसळले आणि आता आमच्या ग्रुपमध्ये माझ्याहून लहान, आणि मोठे, असे दोन्हीकडचे लोक होते. इथे जमलेल्या प्रत्येकाची वेगवेगळी गोष्ट होती. सगळे in transit. आणि जेवढे काही तास किंवा दिवस आम्ही एकत्र असणार होतो, त्या तेवढ्याशा फटीमधून जो काही कवडसा पडेल, तेवढी एकमेकाला समजणार होती. कधी कधी मला वाटतं, हा एकूण प्रकार मला कदाचित भटकंती करायला परावृत्त करत असावा.


आता हा कॅनडा वासी बापू घ्या. त्याच्या मुलाला इंग्लंडमध्ये कॉलेजात प्रवेश मिळालेला. मुलगा लंडनमध्ये कॉलेजच्या पहिल्या दिवसाची तयारी करत होता, आणि हा युरोप फिरायला आलेला. म्हणाला की, मुलाला आता ऑकवर्ड होतं बापासोबत यायला. आणि that works for me, too. दुसरीकडे शाळा कॉलेज संपलं म्हणून महिनाभर फुकट फिरायला आलेले दोघे जर्मन विद्यार्थी होते. हे जर्मन आणि डच लोक इतके ताडमाड उंच कसे असतात देव जाणे. हमारी हाइटसे हमारी उम्रका पताही नहीं चलता श्रेणीमधले सगळे. मी कुठल्या युनीवर्सीटी मधून आलोय, हे त्यांना असलेलं कुतूहल. मी त्यांना माझं तोडकं मोडकं जर्मन बोलून दाखवलं. आणि त्यांच्याकडून दोन तीन शब्द उधार घेऊन पुढे चालू लागलो. आमच्यामध्ये अजून एक जोडगोळी होती. ती एक वेळ असते न जेव्हा आपली ओळख आपण कुठे काम करतो ते सांगून देतो, आपल्या कंपनीच्या ब्रँड वाल्या बॅग, टोप्या, वगैरे वगैरे वापरतो, त्या वयातले होते दोघे जण. आता, मी पर्सिस्टंट वाली बॅग फाटेपर्यंत गेल्या वर्षापर्यंत वापरात होतो, हा भाग वेगळा. हे दोघे नुकतेच अमेझॉन मध्ये लागलेले. मग आता काय सांगू आणि काय नको ही अशी अवस्था. त्यामुळे दोन गोष्टी सांगितल्या, की तिसऱ्या गोष्टीला म्हणायचे की, अजून जास्ती माहिती देऊ शकत नाही, कारण ते गोपनीय आहे. आम्ही तसा करार केलाय. मी म्हणालो, म्हणजे एम्प्लॉयमेंट कॉन्ट्रॅक्ट का? तर दोघेही एकसुरात म्हणाले, नाही नाही, "नॉन डिस्क्लोजर अग्रीमेंट असतं ते." मी म्हणालो, "जे बात. छान आहे. त्या निमित्ताने तुम्ही कामाचं काही बोलणार नाही तर या ट्रीप मध्ये." हा आमचा आईस ब्रेकर. बघता बघता आमची दहा बारा लोकांची वरात आता प्रागच्या गल्ल्यातून खिदळत निघाली. या प्रत्येकात मला, माझी माझीच कुठली तरी भूतकाळातली किंवा भविष्यकाळातली आवृत्ती दिसत होती. आणि हा एक वेगळाच अनुभव होता. ट्रीपमध्ये गोळा केलेलं हे पाहिलं सुवेनिअर. हा अनुभव खूप काळ राहील माझ्याबरोबर.


तसं प्राग मध्ये येऊन मला अर्ध्याहून जास्ती दिवस झालेला. मी खरं तर आदल्या रात्री पोचलेलो. होस्टेलच्या दारात आईस्क्रीम पार्लर होतं. त्यानं आपल्याला आत जातानाच "सामान टाकून ये, तुझी वाट बघतोय" असं म्हणून खुणावलेलं. मग या आमंत्रणाकडे कसं दुर्लक्ष करणार? बाहेर येणं भाग होतं. दहा वगैरे वाजले असतील रात्रीचे. आईस्क्रीम घेऊन, ते संपेपर्यंत चालून येऊ, या विचाराने पुढे नदीच्या दिशेने चालत गेलो. चार्ल्स ब्रिज गाठला. सुमारे साडे सहाशे वर्षांपूर्वी बांधलेला पूल हा. अर्धा पाऊण किलोमीटर लांबीचा नक्कीच असेल. व्लात्वा नदीमध्ये याचं प्रतिबिंब सुरेख दिसत होतं. नदीच्या बाजूला रोषणाई आहे, खाण्या पिण्याच्या जागा आहेत. सगळ्यांची प्रतिबिंब फोटोमध्ये पकडण्याचे थोडे निष्फळ प्रयत्न केले, आणि मग नाद सोडून दिला. पुलाच्या दुसऱ्या बाजूला उंच ठिकाणी प्राग कॅसल दिसत होतं. तिथं बरेचसे चर्च आहेत, म्यूजियम आहे, तिथे बाजार सुद्धा भरतो म्हणे. एव्हाना हातातलं आईस्क्रीम संपलं आणि मग मी रस्त्याच्या कडेची इलेक्ट्रिक स्कुटर घेतली. ती कशी वापरायची याची जुजबी माहिती करून घेतली, उगाच इकडे तिकडे फिरवली आणि दिली ठेवून परत. पुढे प्रागच्या अंधाऱ्या गल्ल्या हिंडत, गाणी ऐकत भटकलो. छोटे छोटे कॉबल स्टोन वाले रस्ते, हलके पिवळे लाईट, तुरळक लोक, छोटेखानी खाऊच्या जागा, हे सगळं पार करत करत शेवटी हॉस्टेल वर पोचलो. चार लोकांच्या खोलीमध्ये माझी सोय झालेली पण त्या वेळी तिथे मी एकटाच होतो. कोणीतरी दुपारीच सोडून गेलेलं, आणि नवं कोणी आलेलं नव्हतं. हॉस्टेलमधला कॉमन एरिया, किचन एरिया, सकाळी नाश्ता कुठं करायचा, अंघोळ कुठे करायची, या सगळ्या जागा बघून ठेवल्या. प्रत्येक जिन्यापाशी, प्रत्येक कोपऱ्यावर, प्रत्येक भिंतीवर, काही न काहीतरी चिकटवलेले, रेखाटलेले किंवा लिहिलेलं होतं. इथं राहून गेलेल्या लोकांनी सोडलेल्या खुणा, नव्या लोकांना खुणावत होत्या. कुठल्याशा कोपऱ्यातून गप्पांचे आवाज येत होते. कुठं कुठं जाऊन आलो पासून ते उद्या कुठं कुठं जायचं याचे काही न काहीतरी प्लॅन बनत होते. काहीही प्लॅन न करता निवांत बसलेली जनता पण होती. एकदा वाटलं की जाऊन बसावं यांच्यात, पण आता सगळं पहिल्याच रात्रीत करशील काय? असं स्वतःला सांगून, शेवटी झोपून टाकलं.


दुसऱ्या दिवशी भटकत भटकत आम्ही जॉन लेनिनच्या भिंतीपर्यंत पोचलो. रूढी परंपरेप्रमाणे तिथे उभं राहून "हा खास वॉटसन काकांसाठी" असं म्हणून फोटो काढून घेतला. मिखिलने सांगितलं की, इथं म्हणे जॉन लेनिन कधी आलाच नव्हता. पण किस्सा असा झालेला की इथल्या कॉम्युनिस्ट पार्टीने, जॉन लेनिन च्या गाण्यांवर बंदी घातलेली. मग ले के रहेंगे आझादी म्हणत, इथल्या विद्यार्थी वर्गाने बंड पुकारलं. चोरून गाण्यांच्या कॅसेट, डिस्क आणल्या. जे सापडले त्यांनी मर खाल्ला. जे नाही सापडले त्यांनी हे सुरूच ठेवलं. रात्रीमध्ये भिंत रंगवून टाकली. मग पाठशिवीचा खेळ पण सुरु झाला. दिवसा पोलीस येऊन भिंतीवरचे रंग काढायचे आणि रात्रीमध्ये विद्यार्थी जाऊन परत रंगवायचे. नंतर तख्तापालट झाल्यावर, कॉम्युनिस्ट राजवट गाळून पडली. लोकशाही आली. आठवण म्हणून मग या भिंतीला लेनिन वॉल च करून टाकलं. बराच काळ ही भिंत पर्यटकांना येऊन रंगवण्यासाठी पण सुरु होती. त्याच्या खुणा अजूनही इथे दिसतात. समाजवादी राजवटीच्या, राजवटीविरुद्ध केलेल्या बंडाच्या, आणि सध्याच्या भांडवलशाही वर केलेल्या टीकेच्या खूपशा खुणा प्राग मध्ये सापडतात. एक डेव्हिड केर्नी नावाचा कलाकार आहे इथे. त्याने बनवलेल्या कलाकृती प्राग मध्ये य पसरलेल्या आहेत. त्याने एकूणच भांडवलशाही पद्धती विरुद्ध भरपेट हात साफ करून घेतलेले आहेत. बऱ्याचदा वादातीत असल्यामुळे असेल कदाचित, पण प्रत्येक पर्यटकाच्या यादीमध्ये या बाबाने केलेलं काही न काहीतरी असतंच. यापैकी, माझ्या वाट्याला आली ती त्याने बनवलेली अग्ली बेबीज, मेलेल्या घोड्यावर स्वार झालेला सेंट वेन्सलास, आणि पिस्सीन्ग मेन. काहीतरी अनाकलनीय सापडलं की ते सहसा यानेच केलेलं असतं असं मिखिल ने सकाळीच सांगितलेलं.


इथे एक सेंट निकोलसचं चर्च आहे. त्याच्या बाजूला आम्ही कॉफी साठी थांबलो. सेंट निकोलस गरीब किंवा गरजू लोकांची खूप मदत करायचा, भेटवस्तू द्यायचा. जग भर लहान मुलांना भेटवस्तू वाटत फिरणाऱ्या सॅन्टा क्लॉज मागची प्रेरणा म्हणजे हाच सेंट निकोलस. याच्या मृत्यूनंतर, त्याची आठवण आता सॅन्टा क्लॉज मुळे कायम आहे. पुढे फिरत फिरत आम्ही एका सत्तर सेंटीमीटरच्या छोट्याशा रस्त्यावर सुद्धा जाऊन आलो. या इथून जाऊ शकतो म्हणजे तुम्ही जाड नाही, ही पावती, यावर कुणाचं तरी ख्या ख्या करून झालं. एव्हाना, शहराची तोंड ओळख झाली असं म्हणता येईल इतकं पायी फिरून झालेलं. इथून पुढं लोकं पांगली. मी माझ्या वाटेला लागलो. दुपारी जेवायला चक्क एक भारतीय शाकाहारी ढाबा मिळाला. खूपच अनोळखी ठिकाणी, छोट्या गल्लीतून जाताना, ओळखीचा वास आला आणि मी आत गेलो. तिथे हा ढाबा होता. तिथे तारा भेटली. मी सहसा बाहेर एकटं भटकताना खचितच भारतीय काहीतरी खातो. पण यावेळी तुला भेटायचा योग होता, या अशा चिजी वाक्यावर आमच्या गप्पा सुरु झाल्या. तारा दुबईवरून काम धाम सोडून भटकायला आलेली. मूळ शहराच्या थोडी बाहेर एके ठिकाणी एअरबीएनबी घेऊन राहिलेली. माझ्या आधी दोन तीन दिवस आलेली म्हणून मला थोडी सिनिअर असं ठरलं. तिनं गेल्या दोन तीन दिवसातल्या चार पाच छान गोष्टी सांगितल्या. तिने किल्ल्याच्या आतमध्ये पायपीट केलेली, तिथं का जाऊच नको, याच्या कारणांची यादी दिली. मी सकाळी भटकून आलेली ठिकाणं तिची व्हायची होती. मी त्यांची यादी तिला सुपूर्द केली. आणि आपापली इंस्टाग्रामची हॅन्डल्स एकमेकांना देऊन वो अपने रास्ते, हम अपने रास्ते झालो.


पुढे प्राग मधलं ज्युईश म्युजीअमच्या दारापाशी आलो. दुसरं महायुद्ध हा जरा एकूणच आपला कच्चा राहिलेला विषय. म्हणून, आता आलोच आहे, तर हे इथून सुरु करू असं म्हणून आतमध्ये गेलो. या म्यूजियमचे वेगवेगळे भाग आहेत. वेगवेगळ्या सिनेगॉग मधून ज्यू लोकांचं राहणीमान, सवयी, पोशाख, धार्मिक गोष्टी, आणि शेवटी सेमेट्री दाखवलेल्या आहेत. इथल्या पिंकाज सिनेगॉग मध्ये, एका रिकाम्या खोलीमधून पुढं जावं लागतं. या खोलीमध्ये, चारही बाजूला, इथे गोळा केलेल्या आणि पुढे छळ छावणीमध्ये पाठवल्या गेलेल्या सुमारे ७८,००० ज्यू लोकांची नावं लिहिलेली आहेत. मी गेलो तेव्हा फारसं कोणी नव्हतं तिथं. कानठळ्या बसतील इतकी शांतता खोलीत होती. An epitaph for those who have no grave, हे या दालनचं नाव. पुढे एके ठिकाणी, छळ छावणीमध्ये असताना, तिथल्या लोकांनी, लहान मोठ्या मुला-मुलींनी काढलेली चित्रं, लिहिलेल्या कविता, गोष्टी, निबंध यांचा संग्रह आहे. या छावणीमध्ये येण्याच्या आधी आयुष्य कसं होतं, पासून ते, इथून कधीतरी आपण बाहेर निघू, मित्र मैत्रिणींबरोबर खेळायला बाहेर जाऊ, गप्पा मारू, हे सगळं त्यात मांडलेलं होतं. यामध्ये अगदीच माहिती नव्हतं असं काही नव्हतं. थोड्याफार गोष्टी माहिती असतातच की आपल्याला. पण असं रुबारू व्हायला आपण कितपत तयार असतो त्याची ही चाचणी परीक्षा होती.


संध्याकाळ होत आलेली. ओल्ड टाऊन मध्ये फिरता फिरता सकाळच्या गॅंग मधली दोन तीन लोकं परत भेटली. आपण काय काय करून आलो, काहीच कसं केलं नाही, याचे हिशोब सांगत भटकंती सुरु ठेवली. इथे एक १४१० मध्ये लावलेलं ऍस्ट्रॉनॉमिकल क्लॉक सुद्धा आहे. इतकं जुनं आणि अजूनही सुरु असलेलं म्हणून ज्यादा कौतुक. ऍस्ट्रॉनॉमिकल आहे म्हणून मला कुतूहल. यामध्ये चंद्र, सूर्य, राशी, बीशी सगळं कळतं म्हणे. खूप उंच असल्यामुळे मला फारसं समजलं नाही, हा भाग वेगळा. रात्री चक्क एक विगन जागा सापडली जेवण्यासाठी. विगन म्हणजे, पनीर, तोफू किंवा बेचवच असायला हवं असं नाही, हा आपला समाज अजून दृढ झाला. त्यांच्या मेनू वरच्या एकही जिन्नसाचं नाव झेपलं नसलं तरी, जे मागितलं ते चविष्ट नक्की होतं.


प्रागच का? याची तीन मुख्य करणं. पाहिलं म्हणजे युरोप फिरलेल्या शंभर लोकांनी खूप हाइप केलेली. दुसरं म्हणजे, मी कुठून ट्रिप सुरु करायची ठरवताना, रॉकस्टारच गाणं ऐकत होतो. आणि तिसरं म्हणे, इकडे तिकडे क्लिक करत फिरताना, चक्क एका पौंडात आपलं विमानाचं तिकीट झालं की राव!! मग विषयच कट न! खरं तर मला स्वतः गाडी घेऊन सुद्धा जायचं होतं सगळीकडे. पण मग युरोपात ट्रेन, बस वगैरे पण इतकी सुटसुटीत आहे की, तो प्लॅन कधीच रद्द केलेला. फ्लाईट घ्यायची नव्हती म्हणून आपण आधी पॅरिस वगैरे शेजारच्या गावातून सुरुवात करणार होतो. पण एका पौडांत तिकीट म्हणजे विषय संपला. आता इथून पुढे कुठं जायचं याचा विचार करत हळू हळू हॉस्टेलच्या दिशेने चालायला सुरु केलं. एव्हाना माझ्या खोलीमध्ये अजून दोन लोकांची भरती झालेली. हे लोक ऍमस्टरडॅम वरून आलेले फिरत. अचानक तुमच्या सारखे छप्पन लोक आहेत, तुम्ही एकटे नाही, ही एकाचवेळी खूप सुखावणारी, आणि म्हणाल तर दुखावणारी, अशी मिश्र भावना मनाला चाटून गेली. चलो ये भी सही, येऊ दे सगळं बाहेर, असं म्हणत, बॅग टाकली, आणि बाहेर हॉस्टेलच्या किचनमध्ये पोलिश काहीतरी खायला बनवायला शिकवणार होते, त्या क्लास ला गेलो.

दुसऱ्या दिवशी क्राकाव ला जायचं असं ठरलं होतं. आणि त्यात अजून तरी काहीही बदल झालेला नव्हता. म्हणजे, सकाळी उठायचं, आणि नहा धो के ट्रेन पकडायची होती.आजूबाजूचे बस स्टॉप वगैरे बघून, दिवसाची सांगता केली.


Saturday, May 16, 2020

रोना मेरे बस की बात नहीं!

Add caption

आपण करत असणाऱ्या, किंवा आपल्या हातून घडत असणाऱ्या गोष्टी, सगळ्याच गोष्टी अशा एकदम दिल को छू गया कॅटेगरी मध्ये येत नाहीत. दुसऱ्या कोणाच्या दिल को छुवायची गरज नसली तरी स्वतःच्या पण दिल को छूणाऱ्या गोष्टीही सहसा कमीच की. मेडिटेशन मध्ये कसं आपलं आपण स्वतःशी कनेक्ट होतो तसं मन इकडे तिकडे कुठेही न भरकटता फक्त स्वतः स्वतःपाशीच निमूटपणे बसलंय असं कितीदा होतं? एखाद्या चित्रकाराला चित्र काढताना, किंवा एखाद्या हायकरला डोंगर चढताना हा असा अनुभव येतो म्हणे. तल्लीन एकदम. पण आपण न चित्रकार, न हायकर, आणि वर चुंबकासारखं सतराशे साठ गोष्टींचा कचरा मनात साठवतो. पण मग तरीही हे सगळं असं असताना, अशा काही अनपेक्षित गोष्टी पण असतात, किंवा घडतात, की जिथे हे असं नकळत व्हायला होतं. थोड्याश्या वेळासाठी का होईना, पण होतं. तुम्हाला होतं असं? 

हे लै वैश्विक, सामाजिक, खोल किंवा गंभीर असायची गरज नाही. असच काहीतरी चिरकूट पण असू शकतं. माझ्याकडे तर काहीवेळा एकदम स्वस्तात पण मिळतं हे. उदाहरणार्थ, मला किराणामालाच्या घरपोच आलेल्या, चुरगळून पडलेल्या प्लॅस्टिकच्या पिशव्या घेऊन त्यांना ओरिगामीच्या कागदासारखं सपाट करून, घड्या घालून चौरसाकृती करण्यात, अहाहा फिलिंग येतं. किंवा हेडफोनच्या केबलचा गुंता सोडवताना. त्यात अनोळखी व्यक्तीचा हेडफोन असेल तर अजूनच बेष्ट. (You can imagine, what I must be doing in the flights when a co-passenger sleeps with headphones tangled! #creepy) किंवा पूर्वी आपल्याला फोन फॉरमॅट करून मग सगळं नवा गडी नवं राज्य करण्यात सुद्धा एक कीक मिळायची.

I am sure, प्रत्येकाचं असं काहीतरी छोटं मोठं असेलच. नेमून दिलेलं काम करताना मनामध्ये सातशे सव्वीस distractions आणि अशा काही अनपेक्षित ठिकाणी मात्र अलग ही लेवल पे कॉन्सन्ट्रेशन. मला तर वाटतं की कराटे कीड मध्ये काचा पुसून त्या पोराची जशी थेट कराटे खेळायची तयारी होते, तशी काहीतरी खास सुपर पॉवर तयार होत असेल माझ्यामध्ये. पण तो विषय वेगळा, कारण खरंच तयार होत असेल तर मला माझी खरी ओळख गोपनीय ठेवणं भाग आहे. इसके बारेमें फिर कभी. सध्या आपण या फक्त अनपेक्षित ठिकाणी सापडलेल्या या अनुभवांबद्दल बोलू.

उदाहरणादाखल बोलायचं झालं तर, एकदा मी past life थेरेपी साठी गेलेलो. का असं काही नाही. गेलेलो. एवढंच. त्यामध्ये आपले आपले बरेचसे अनुत्तरित प्रश्न, मनात असलेल्या स्वतः बद्दलच्या, इतरांच्या बद्दलच्या, किंवा कुठल्याही अनाकलनीय भीती, किंवा अशाच बऱ्याच न झेपलेल्या पण टोचणाऱ्या छप्पन्न गोष्टी, थोड्या बऱ्या हाताळता याव्यात म्हणून आपल्याच भूतकाळाशी संवाद साधता येतो. पण या सगळ्याला फाटा देऊन, आपण फक्त कुतूहल म्हणून मुँह उठाके गेलेलो. (Actually, when I am writing this, I can see, how I stumbled upon so many solutions, way earlier than I ran into problems! And when I ran into problems, I wonder why I never turned back to any one of those! हे जरी #उगाचचdeep #उगाचचीअक्कल असलं त्यावरही परत कधीतरी अजून वेगळं लै मोठं तत्वज्ञान पाझळता येईल. तेव्हा आत्ता विषयांतर करत नाही.) तर मुद्दा असा की ते पास्ट लाईफ थेरेपी करताना, जे काय ढसा ढसा रडून झालं, ते आपलं न भूतो न भविष्यति होतं! स्वतः स्वतःवर अवाक झालेलो तेव्हा मी. शेवटी सगळं संपल्यावर माझं मलाच झेपत नव्हतं, की बॉस ये जो हुआ, वो क्या हुआ? खाया पिया कुछ नहीं अणि रोया मात्र बारडीभर! या पहिल्या प्रकारामध्येच उडालेली ही तारांबळ बघता, मी दुसऱ्या तिसऱ्या सेशन साठी परत फिरकलोच नाही. पण तो अनुभव एकूणच घर करून आहे मनात.

रडणे ही आपली खासियत नक्कीच नाही. चित्रकला सोडली तर, दोन नंबरचा अवघड विषय म्हणजे रडणे. लहान असताना हे आपलं नॅचरल टॅलेंट होतं, आणि मग कधी मागे पडलं काय माहिती! आणि मग जब वापिस आया, तब एकदम छप्पर फाड के आया. हे असं. हे जमणार नाही आपल्याला म्हणून प्रयत्न न करता सोडून दिलेल्या विषयासारखं आहे हे रडण्याचं. थोडा ट्राय करके देखो, इतना बुरा भी नहीं है!

एकदा एका फ्लाईटमध्ये, कॅप्टन फँटॅस्टिक बघत होतो. जंगलात राहणारं कुटुंब. एक बाप, आणि त्याची छोटी मोठी तीन पोरं, तीन पोरी. त्यांची आई आजारी होती, की सुरुवातीलाच आजाराने गेलेली होती. सगळी पोरं बहुधा तिथेच जंगलात जन्मलेली आणि वाढवलेली. जंगलातच राहायचं असेल तर मग सिमेंटच्या जंगलात कशाला राहायचं? सरळ थेट खऱ्या खुऱ्या जंगलातच जाऊया न. असा काहीसा हिशोब. When I was roaming on the streets of Krakow and Prague last year, this film came back to me. There were so many shades of the voices against the capitalistic way of living in every next corner. On one side, they were remains of last few protests of and protests against communist regime. But on the other side they were also a reminders of how much inadequate the new regime also is. पण साहजिकच हा मुद्दा नाहीये. हे आपलं आलं ओघानं म्हणून. तर सिनेमा बघता बघता आपण लवकरच त्यात घुसून बसलो होतो. एकूणच जंगलात राहायची कल्पना लै च आवडलेली. आणि मग सिनेमाने घुमवली गाडी भलतीचकडे. And there was this moment. On one side, I felt the urge of instantly expressing how and what I felt. But I was not used to doing that either. Especially when there were hundreds of people around you. And on the other side, my analytical mind kept on reminding me that nobody knew me there really. In a way, there is nobody around me. If I felt like laughing or even crying, what's the point of holding it back because of the people, whom I hadn't met before, and might not ever meet again too. So what if they saw me crying? or laughing like crazy? म्हणजे, ओळखीच्या लोकांच्यात पण हे असं करायला काहीच हरकत नाही. पण इथे तर ग्रीन फिल्ड न? सूट की मोकाट!

स्वतःला कसं वाटतं हा जरी खूप खाजगी भाग असला, तरी तो दाबून ठेवण्यात काय पॉईंट न? पण मग अमुक ठिकाणीच व्यक्त व्हावं, आणि तमुक ठिकाणी होऊ नये, अमुक प्रकारे व्यक्त व्हावं, किंवा तमुकच व्यक्त करावं, हे असलं मोजमाप कसं ठरवायचं? जिथं मोकळं व्हावंसं वाटेल, तिथे व्हावं. नाही वाटेल तिथे नाही व्हावं. इतकं सोपं का नसावं हे? खरं तर ओळखीच्या लोकांमध्ये हे जरा सोपं असायला हवं. पण पूर्णपणे ओळख असलेले असतातच कितीसे? पण मग कमीत कमी संपूर्णपणे अनोळखी लोकांत तरी जे खळाळून हसायला, किंवा सब कुछ सोडून, ढसा ढसा रडायला काय हरकत आहे? गणित मांडला तर, या दोन पैकी एका बाजूला तरी हातचा पकडायला हवा न. आणि मग, जाऊ दे, घाला चुलीत सगळं, म्हणून त्या दिवशी फ्लाईट मध्ये आपण पोट भरून रडून घेतलं. एकदम सिनेमाच्या तालावर रोलर कोस्टर राईड झाली. तसा ट्रॅजिक वगैरे पण नव्हता पिच्चर. एकदा एअर होस्टेस येऊन विचारून गेली, की बाबा, ठिकेस न? तिला म्हणालो, कॉफी पिऊन खूप वेळ झाला. म्हणून. त्या नंतर पुढचे एक दोन दिवस मी माझ्याच अश्रूंची उकल करत होतो. की हे काय मधेच झालं? मग ते ख़ुशीके आँसू थे पगले, म्हणून सोडून दिलं.

रडता येणं, आणि रडणं समजणं या सुद्धा दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. नाही का? या अशा चार पाच प्रसंगानंतर, आपण कधीही असंच जाता जाता रडून टाकतो. मग ते कधी कधी गाणी बिणी असोत. सिनेमे वगैरे असोत. आपलं तर टेड टॉक बघताना पण रडून झालंय. खूप वर्षांनी क्या स्वाद है जिंदगीका वाली क्रिकेट स्टेडियम मधली जाहिरात बघताना पण रडून झालं. काहीतरी कुठंतरी दबून राहिलेलं असतं की आत. मोकळं करून दिलं की झालं. ते काय होतं आणि कसं मोकळं झालं. का झालं. हे समजून घ्यायचा हट्ट आता मी सोडलाय. नाहीतर त्याचं गणित सोडवताना, अजून दोन चार मोमेंट हुकल्या तर काय करणार? कारण माझ्यासाठी अजून या मोमेंट प्रेडिक्टेबल नाहीयेत. त्या अजूनही खुप अनपेक्षित ठिकाणी, अनपेक्षित वेळेला सापडतात. पण ठीकच आहे म्हणा. असं कुणी ग्लोबल स्टॅंडर्ड बनवलंय रडायचं. आपण एक्सपर्ट पण नाही यात. प्रत्येकाचं आपलं आपलं गणित असणारच की व्यक्त व्हायचं. आणि असावं सुद्धा. आधी व्यक्त व्हायला शिकू. मग त्यामागचे गणितं ही समाजातील.


ता.क. (१): हे लिहिताना आपण काडीमात्रही रडलेलो नाही. किंबहुना, प्रचंड इमोशनल सिन सुरु असेल सिनेमामध्ये, तर आपसूकच खुद्कन हसू येण्याचीही रोग आहे आपल्याला. तो सगळा विषयच वेगळा.

ता.क. (२): काही दिवसापूर्वी, शहरी जीवन, त्यामध्ये एकाकी पडलेली माणसं, कुटूंबं, सध्याच्या परिस्थितीमध्ये गेलेले जॉब, कमी झालेलं उत्पन्न, भविष्यातला अंधार आणि घाऊक मध्ये उधार घेतलेले यशापयशाचे निकष, या सगळ्यांचा मानसिक स्वास्थ्यावर झालेला परिणाम, यावर आम्ही आपसांत बोलत होतो. त्याच अनुषंगाने हा विषय निघाला. वाटलं, की मोकळं होणं, हे अवघड कधी होऊन बसलं, हे जरी माहिती नसलं, तरी आता हे गरजेचे आहे, more than ever, म्हणून आपापले छोटे छोटे मार्ग काढून, त्या त्या वेळी, किंवा होईल तसं मोकळं होणं हे ठरवलं तर फारसं अवघड नाही, हेही तितकंच खरं.

ता.क. (३): आणि keep an eye on your near and dear ones. Someone around you also might be in need of help. Of course, help yourself, before helping others.

Sunday, April 19, 2020

पेहला पेहला प्यार


मी शाळा कॉलेजमध्ये असतानाच्या सिनेमामधली गाणी हा म्हणजे एक खास व्यख्यानमाला होईल असा विषय आहे. एक तर पेहला पेहला प्यार च्या पुढं कोणी जायलाच तयार नव्हतं! आणि इकडं आम्हाला प्यार कशाशी खातात याचं प्रात्यक्षिक करायला मिळत नव्हतं. आमचं कॉलेज कुठं? तर सांगलीमध्ये! मग काय प्यार करणार? हे असंही सहन केलंय बाब्बो आम्ही. तुमच्या कॉलेजमध्ये मुलं मुली बोलतात न? या असल्या प्रश्नांना सुद्धा आम्ही उत्तरं दिलेली आहेत. पण सगळंच बिनबुडाचं नव्हतं म्हणा. कारण मला आठवतंय, कधीतरी एका सेमिस्टर मध्ये, कॉलेजच्या आवारात मुलं मुली एकमेकांशी गप्पा मारताना सापडला तर दंड होईल, हे असं सुद्धा करायचा प्रयत्न केलेला आमच्याकडे. आणि तेव्हा जेमतेम ऑर्कुट होतं, तेही जगाच्या दुसऱ्या कोपऱ्यात, त्यामुळं या असल्या वागणुकी बद्दल आऊट्रेज करायला देखील वाव नव्हता. असो. कदाचित आऊट्रेज पेक्षा, हसंच जास्ती झालं असतं म्हणा. कारण, मला तर हेही आठवतंय की, वर्गात गेलं की, एका बाजूच्या दोन रांगा मुलींच्या आणि दुसरीकडच्या तीन मुलांच्या हे असंच आम्ही चारही वर्षं बसायचो. आणि कोणाला यात काहीही वाटायचं नाही. अगदी, वीकेंडला कुछ कुछ होता है पचवून आलो तरीही. या अशा सगळ्या पसाऱ्यात, पेहला पेहला प्यार च्या ओव्हरडोस मध्ये, आम्ही कसे काय वाढलो, याचंच माझं मला नवल वाटतं. आता फ्रेंड्स कुठल्या वर्षी बघितलं, याकडं जायलाच नको.आणि, ब्रेकिंग बॅड, नार्कोज, किंवा अगदीच झालं तर सेक्रेड गेम्स पण नव्हतं तेव्हा. करमणूक म्हणाल तर घाऊक मध्ये, पेहला पेहला प्यार.


हे सगळं आत्ता का? थोडक्यात म्हणाल तर लॉकडाऊन मुळे. आणि घडाभर तेल घालून म्हणाल तर हे असं.

साध्या आपल्याला गाणी लागली की ओळखीचीच वाटत नाहीत. गेल्या चार वर्षात ३२ पुस्तकं ऐकून संपली. मग गाण्यांचा नंबरच आला नाही. सांगलीमध्ये कॉलेज आहे म्हणून प्यारशी संबंधच येऊ नये, यामध्ये जितकं लॉजिक आहे, तितकंच लॉजिक पुस्तकं ऐकायला सुरु केली म्हणून गाणी ओळखत नाहीत, यात आहे. पण शेवटी झालं हे असं झालं बुवा. त्याचा अर्थ काहीही काढा. त्यावर दरम्यानच्या काळात धिंगाणा डॉट कॉम बंद झालं. सावन ने पैसे लावायला सुरु केले. आम्ही तर टोरेंट लावून एम पी थ्री डाऊनलोड करायचो. तिथून सांगीतिक कारकीर्दीची सुरु झालेली आमची. त्याचाही कारण म्हणजे टोरेंट लावतोय म्हणजे, काहीतरी टेक्नॉलॉजी मध्ये भव्य करतोय, हा क्रांतिकारी विचार. गाण्याचं प्रेम बीम वगैरे विषयच नव्हता सिलॅबस मध्ये. वर आमच्या सांगीतिक कारकिर्दीचा इतिहाससुद्धा देखणा अजिबातच नाही. मला तर आठवतंय दिवाना अल्बम हिट झाला तेव्हा मला कळलं की हे असलं सिनेमाशिवाय पण खायचं असतं ते संगीत पण इतकं हिट होऊ शकतं. तिकडं पोरं ब्रायन ऍडम्स वर जाऊन पोचलेली, आम्ही दिवाना म्हणजे शाहरुख खानचा नाही, सोनू निगमचा, यावर माहिती काढत होतो. मग लकी अली आणि सिल्क रूट प्रकरण तर माझ्या आयुष्यात खूपच नंतर उगवलं. पण या इथून सुरु झालेली कारकीर्द, थेट स्टेजवर जाऊन घसा खरवडून गाणं म्हणण्यापर्यंत गेली, हेही काही कमी नाही. त्यातही आपलं लक्ष जास्ती कुठं असायचं तर ते वाट चुकली तरी वाट्याला येणार नाहीत, असली कुठली कुठली गाणी हुडकून, साठवून, साचवून मग लोकांना पोट भरभरून ऐकवण्यात! प्रसंगी दाराला बाहेरून कडी लावायला लागली तरी काय झालं! मग कदाचित तेव्हा यात पेहला पेहला प्यार चा ओव्हरडोस समजला नसेल.


आता परत बॅक ऑन ट्रॅक येण्यासाठी, आठवणीतली ८०-९० च्या दशकातली गाणी परत लावायला सुरु केलीत. आणि त्यामुळं लै टाइम ट्रॅव्हल सुरु आहे. लॉकडाऊन मधले उद्योग हो. अजून काय? पण आता हे ऐकताना एकूणच हे पेहला पेहला प्यार, पेहली मुलाकात, अब तक छुपाये रख्खा, शोला दबाये रख्खा, ही तीच तीच एक-दोन पानं सोडली तर पत्त्याच्या कॅट मधली बाकीची पन्नास पानं नाहीच की दिसत! पेहला प्यार असलं तर एकदम उच्च दर्जा. दुसरा तिसरा असेल तर त्याला एक म्हणजे कुठल्या गोष्टींमध्ये जागा नाही. जागा मिळाली तर आधी कॅरॅक्टर हनन केल्याशिवाय एंट्री नाही. नाहीतर मग सॉलिड, लव्ह सेक्स और धोका शिवाय नाहीच. ६०-७० च्या दशकातली किंवा त्याच्याही आधीची काही गाणी ऐकली तर वेगळीच मजा जाणवते. तेव्हाची काहीकाही गाणी आत्ता ऐकताना केवढी सॉलिड सेन्शुअल बनवलेत हे बघून मोठ्ठा आ वासतो! हा दुसरा अँगल साहजिकच आत्ता ऐकताना! तेव्हा तेव्हा त्यासगळ्याच्या मागे पेहला प्यार आणि अब तक छुपाये रख्खा चाच की बॅक ड्रॉप! असो. पण आपण आपल्या आपल्या काळाबद्दल बोलू सध्या तरी. आपला म्हणजे, कटर कट आवाज करणारा मोडेम बाजूला घेऊन सर्फिंग करणाऱ्या पोरा पोरींचा!


प्रॅक्टिकल मिळालं नाही तरी अभ्यास चोख हवा, या धाटणीवर आम्ही इंजिनइरींग काढलं. परीक्षा नसेल तर तसंही माहिती काढायला ऊत येतोच की. तसं आहे ते. माझ्या मित्राच्या मित्राची मैत्रीण पुण्याच्या कॉलेजमध्ये गेली, आणि इंजिनिअरिंगच्या चौथ्या वर्षांमध्ये तिच्या वर्गातल्या एका मुलीचा पाचवा महिना सुरु होता, यावर आमच्या हॉस्टेल मध्ये सखोल चर्चा! दुर्मिळ असला तरी असला एखाद दुसरा प्राणी नक्कीच सापडायचा की, ज्याचं पाहिलं, दुसरं, तिसरं झालं, आणि मग चौथ्यात समजलेलं की पाहिल्यामध्ये कुठं हुकलेलं प्यार! त्याची हव्वा ज्यादा! आणि मग या पार्श्वभूमीवर तरीही, आम्ही जिंदगीमे प्यार एकदाच वाल्या गोष्टी आणि गाणी पण रिचवल्या. कशा काय देव जाणे?
सहिष्णुता असेल हो. आणखी काय?


तर मुद्दा काय? तर ही सगळी विसंगती. एकीकडं प्यार कशाशी खातात इथे मारामारी, दुसरीकडे प्यार पेहला असेल तरच प्यार, दुसऱ्यापासून पुढे सगळे बेकार याचं प्रेशर. एकीकडं मुलामुलींनी एकत्र बसायचं नाही, बोलायचं नाही आणि दुसरीकडं फिक्शन मध्ये सुद्धा पहिला डाव भुताचा नाही. आणि मग हे असलं सगळं काही महत्वाचं नसतं म्हणून आपलं आपणच दुसरीकडं मान वळवावी, तर तिकडं मित्राच्या मित्राच्या मैत्रिणीच्या वर्गातल्या मैत्रिणीच्या किस्स्यावर होस्टेलभर चर्चा! अशी सगळी अजब दुनिया.


गाणी ऐकताना इतक्या टाइम ट्रॅव्हल झाल्या की बऱ्याचशा वेगवेगळ्या काळातल्या आठवणी, विसंगत रीतीने एकमेका पाठोपाठ आल्या. आणि मग मैंने इन्हे कभी उस नजरसे देखाही नहीं मोमेंट आली. आता, एक्कोही कहानी बस, बदले जमाना, हेही खरंच. आणि म्हणाल तर सगळंच टाइमलेस म्हणू शकू, नाही तर सगळंच उगाळत सुद्धा बसू शकू, हेही खरंच.


ता.क. (१)
पॉईंट परत एवढाच की, घराबाहेर पडू नका. लॉकडाऊन संपायचा, तोच एक जालीम उपाय आहे. नाहीतर अजून काय काय उगाळत बसावं लागेल याचा नेम नाही.


ता.क. (२)
चर्चाच म्हणाल तर आम्ही होस्टेलवर रात्र रात्रभर गणपतीच्या देवळात बसून ब्लॅक होलवर पण करायचोच. त्याला कॉलेज सांगलीमध्ये असल्याची खंत नव्हती. शेवटी खगोल आमच्याकडेही गोलच होता. आणि आम्हाला accessible आणि available पण होता.